Przegrana od nominacji

Zawsze z lekkim, niezdrowym napięciem obserwuję powoływanie nowego rządu – albo choćby jego drobne roszady. Wśród uśmiechów, gratulacji i błysków fleszy istnieje moment zupełnie tragiczny. To ta chwila, gdy prezydent wręcza nominację ministrowi zdrowia. Uprzejmy gest, teczka z orłem, uścisk dłoni. A w istocie – egzekucja.

Dlatego nie potrafię się nie wzruszyć, patrząc na Jolantę Sobierańską-Grendę - świeżo upieczoną panią minister - która w garsonce w kolorze viagry (niebieski jak nadzieja, że jeszcze coś stanie) stanęła przed prezydentem i odebrała swój los zapieczętowany obwolutą. Trzymała się nieźle, jak na swój wiek - choć wyglądała, jakby miała zaledwie trzydzieści parę i jeszcze mogłaby pożyć. A jednak - od tej chwili zaczyna się agonia.

Zdrowie publiczne – misja samobójcza

Minister Zdrowia to człowiek, który ma po prostu przejebane. To najbardziej niewdzięczny resort w całym katalogu państwowych stanowisk. Dostać zdrowie w spadku to jak przejąć Titanic po zderzeniu z górą lodową i jeszcze usłyszeć od premiera: „No to napraw, tylko tanio”.

Bycie ministrem zdrowia to jak pilotowanie samolotu z pustym bakiem, awarią silników, pasażerami walącymi pięściami w drzwi kokpitu i instrukcją lotu pisaną przez księgowych. Ministra nie kochają nawet ratownicy medyczni. Każdy dzień zaczyna się od maila z danymi o zakażeniach, a kończy raportem o średnim czasie oczekiwania na endoprotezę kolana – gdzieś w okolicach 2031 roku. (Na dziś 968 dni. Jeśli pacjent ma 70 lat, niech rozważy, czy warto.)

Nie miejmy złudzeń: objęcie funkcji ministra zdrowia to wyrok śmierci. W ciągu 30 lat przez ten resort przewinęło się 26 osób - więcej niż papieży od czasów Soboru Trydenckiego (1563). Średni czas przeżycia na tym stanowisku około 16 miesięcy. Dwóch ministrów - mimo że mieli pod sobą cały korpus lekarski - zmarło w trakcie urzędowania: Ryszard Żochowski i Franciszka Cegielska. Czterech kolejnych odeszło później, ale wersji o powolnej zemście podwładnych nie należy wykluczać. Ostatnio widziałem Łukasza Szumowskiego (pamiętacie COVID). Wygląda dokładnie tak jak w czasie pandemii. Jakby wciąż trwał marzec 2020.

Resort chorób

Oprócz wszystkich innych paradoksów tego resortu, myślę, że najgłębszy zaczyna się już na poziomie jego nazwy. „Ministerstwo Zdrowia”. Brzmi pięknie, pokrzepiająco, jak zapowiedź harmonii, długowieczności i jogi o poranku. Ale to czysta fikcja językowa, kłamstwo systemowe, które miało złagodzić prawdę.

Podobnie jak „Ministerstwo Obrony”, które w praktyce przygotowuje się do ataku, tak „Ministerstwo Zdrowia” zajmuje się wszystkim poza zdrowiem. To eufemizm. W rzeczywistości to Ministerstwo Choroby. Zarządza systemem dopiero wtedy, gdy zdrowie już zawiedzie. Gdy coś pęknie, zapali się, skrzepnie albo przestanie bić. Nikt tam nie monitoruje dobrego samopoczucia. Monitoruje się tam kolejki, zatory, zgony, braki kadrowe, inflację kontraktów i średni czas oczekiwania na rezonans.

Pojawia się zatem fundamentalny konflikt poznawczy: minister, który nosi tytuł „zdrowia”, w rzeczywistości całe dnie spędza, otoczony chorobami. Myśli o nowotworach, respiratorach, refundacjach i aptekach. A to nie ma nic wspólnego ze zdrowiem - ani fizycznym, ani psychicznym. To nie ezoteryka. To brutalna logika organizmu: niezgodność myśli z rzeczywistością prowadzi do choroby. I to nie tylko tej klasycznej, psychiatrycznej, ale do wszelkich możliwych „niewiadomych” dolegliwości - tych, których etiologia jest mglista, ale pacjent cierpi realnie. Zresztą istnieją szkoły medycyny, które twierdzą, że wszystkie choroby mają początek w umyśle. Jeśli więc minister zdrowia żyje w stanie permanentnego dysonansu - mówi „zdrowie”, a codziennie zarządza cierpieniem - to trudno się dziwić, że wielu z nich kończy jak kończy. I że urząd ten po prostu zabija.

Dla dobra nowej pani minister, ale też dla jasności przekazu, proponowałbym, żeby w końcu nazwać rzeczy po imieniu. Bo przecież „Ministerstwo Choroby” - choć brzmi jak instytucja z dystopijnego serialu - byłoby bliższe rzeczywistości.

Biuro utrzymania status quo

Już wiemy, że resort ten nie zarządza zdrowiem, tylko jego brakiem. Odpowiedzialny jest za godzenie tego, co z definicji nie da się pogodzić - cierpienia z budżetem, życia z limitem świadczeń, oczekiwań z dostępnością.

Mamy tu klasyczne yin-yang: z jednej strony dążymy do tego, żeby ludzie żyli jak najdłużej, z drugiej - wiemy, że po pięćdziesiątce 80 proc. populacji uskarża się na co najmniej jedną przewlekłą dolegliwość. Czyli: im dłużej żyją, tym bardziej chorują. Im bardziej chorują, tym więcej potrzeba pieniędzy. A pieniędzy - nie ma.

Ale teraz wyobraźmy sobie alternatywę: że te rzesze pątników, które właśnie ruszają do Częstochowy, wymadlają całkowite uzdrowienie społeczeństwa. Że wszyscy nagle stają się zdrowi, szczęśliwi, bez bólu, bez recept. No właśnie - katastrofa. Pacjent wyleczony to klient stracony. Szpitale pustoszeją. Lekarze strajkują. Apteki bankrutują. System się wali. Paranoja!

Cały ten gmach: NFZ, AOTMiT¹, konsultanci krajowi, kontrakty, rejestry - istnieje nie tyle po to, by nas uzdrowić, ale by utrzymać równowagę między liczbą chorujących a tempem ich leczenia. Nie chodzi o zdrowie, tylko o stan stabilnego niedomagania. O rezonans między wpływami ze składek a wydatkami na procedury.

Medycyna: triumf diagnozy, klęska terapii

Tyle że nawet ta równowaga jest złudzeniem. Bo współczesna medycyna to studnia bez dna.

Nie ma takich pieniędzy, których nie dałoby się przepalić w imię ratowania życia. Zastrzyk za 1500 zł? Proszę bardzo. Lek za 5 milionów? Dzięki zbiórkom typu „SiePomaga” już wszyscy znamy ten refren. Im bardziej zaawansowana terapia, tym bardziej nie-do-odmówienia. A każda próba racjonalizacji kosztów graniczy z morderstwem. Politycznym albo moralnym.

No i w końcu dochodzimy do sprawy fundamentalnej: Ach, ta nasza nowoczesna medycyna! Tak nowoczesna, że ma raptem sto lat, a niektóre z jej „-logii” to osiągnięcia zaledwie ostatniego pokolenia. Jeszcze nasi dziadkowie leczyli się na poważnie bańkami, rtęcią i upustami krwi - wszystko zgodnie ze sztuką. Kto kiedykolwiek zapoznał się z historią tej ludzkiej specjalności sprzed dwóch stuleci, nie ma wątpliwości: poza składaniem złamanych kości to była w dużej mierze szarlataneria. Czy jest lepiej?

Na pierwszy rzut oka - oczywiście. Mamy piękne, nowoczesne szpitale, błyszczące maszyny, lekarzy w śnieżnobiałych kitlach i helikoptery z czerwonym krzyżykiem, które lądują w centrum miasta niczym zwiastun nadziei. Mamy systemy, rejestry, procedury, aplikacje, e-skierowania i refundację w wysokości 12 zł. Ale czego tak naprawdę dotyczy ten postęp?

Otóż głównie diagnostyki. Staliśmy się mistrzami w rozpoznawaniu chorób, w ich katalogowaniu, nazywaniu, klasyfikowaniu, dzieleniu na typy, podtypy, jednostki i podjednostki. Mamy ICD-10², ICD-11 i wkrótce pewnie ICD-∞. Wymyślamy coraz to nowsze choroby, bardziej precyzyjne nazwy, bardziej zniuansowane definicje - aż trudno już być po prostu „chorym”. Dziś trzeba być konkretnie chorym. I najlepiej w trzech różnych kodach.

Natomiast rzeczywista terapia - leczenie, uzdrawianie, powrót do zdrowia - zaskakująco często sprowadza się do tego samego, co sto lat temu: eufemistycznego komunikatu dla rodziny, że „medycyna w takich przypadkach jest bezsilna”. I wtedy wracamy do punktu wyjścia. Szpital lśni, diagnoza perfekcyjna, personel kompetentny, tylko pacjent, niestety, umarł.

618 milionów na e-kolejkę

Mam jednak pewne przeczucie: że nowa pani minister to jednak ogarnie. Wygląda bowiem na typową technokratkę. Uporządkowaną, cyfrowo kompatybilną, bez zbędnych emocji, za to z CV w formacie PDF. A stanowisko? Nie oszukujmy się - dostała je w nagrodę za to, że bilans jej się zgodził. Kierowała bowiem Departamentem Zdrowia w Urzędzie Marszałkowskim Województwa Pomorskiego. Później - jako prezeska Szpitali Pomorskich, jednej z największych samorządowych spółek medycznych w kraju - przeprowadziła skuteczną restrukturyzację i wyprowadziła placówkę na prostą. W 2023 roku zarządzane przez nią szpitale wypracowały ponad 37 mln zł nadwyżki.

I jeżeli ten model bilansowania kompetencji miałby się rozlać na całą służbę zdrowia, to będzie to pierwszy minister zdrowia, który uszczęśliwi ministra finansów. Bo przecież nie pacjentów.

Jakie jest jej najważniejsze zadanie? Już wiadomo. Wdrożyć Centralną e-Rejestrację wizyt. Nie pytajcie, czy to jej pomysł. Nie – to Sejm narzucił, zresztą na mocy prawa, które uchwalono szybciej niż da się zarejestrować do neurologa. Czy to skróci czas oczekiwania na poradę psychiatryczną z obecnych ponad 700 dni do siedmiu? Oczywiście, że nie. Ale za to będzie kosztowało 618 mln zł. Jeśli system w ogóle kiedyś zadziała (co nie jest wcale pewne) - to pacjent w stanie przedzawałowym z Suwałk dostanie radosny komunikat: „Najbliższy dostępny termin u kardiologa: Wałbrzych, za trzy miesiące.” Zarejestruj się klikając „Tak” albo „Wróć do wyszukiwarki”. Tak działa nowoczesność. Problem nie zniknie, ale za to będzie elegancko zinformatyzowany.

NFZ: Dziecko Lenina

Wiem, że to, co za chwilę napiszę, nie spodoba, ale przemilczenie tego fundamentalnego faktu byłoby po prostu kłamstwem. Otóż, jeśli chodzi o Ministerstwo Zdrowia - prawda jest taka, że to wymysł komunizmu. Przed Leninem nikomu rozsądnemu nie przyszło do głowy, żeby państwo zajmowało się leczeniem obywateli. Żeby ludziom w chorobie należała się pomoc z budżetu. Ten absurd zmaterializował się dopiero w Związku Radzieckim, gdzie w 1918 roku powołano Ludowy Komisariat Zdrowia Publicznego (Наркомздрав) - pierwszą nowoczesną centralną instytucję zdrowia publicznego na świecie. Na jego czele stanął niejaki Nikołaj Siemaszko - lekarz, bolszewik i gorliwy propagator szczepień, higieny oraz bezpłatnych usług medycznych. Komisariat został później przekształcony w Ministerstwo Zdrowia ZSRR, a model przez Siemaszko stworzony przetrwał do 1991 roku. Co więcej - ten radziecki eksperyment stał się wzorcem nie tylko dla bloku wschodniego, ale też, ku zgrozie liberalnych dusz, dla takich instytucji jak NHS w Wielkiej Brytanii. Dlatego dziwi mnie, że Jarosław Kaczyński - niezmordowany tropiciel moralnych odprysków PRL-u - jeszcze nie zaproponował likwidacji tego bolszewickiego pomiotu! Może warto byłoby sięgnąć po system amerykański? Tam ochrona zdrowia kosztuje najwięcej na świecie (per capita), ale za to miliony ludzi nieposiadających ubezpieczenia nie mają żadnego dostępu do lekarza. Zaprawdę godne to i sprawiedliwe, słuszne i zbawienne.