KSeF, który działa wybiórczo, czyli państwo udaje zegar

Mija 70 godzina od wprowadzenia elektronicznego systemu faktur i – zgodnie z przewidywaniami malkontentów – system przestał udawać, że wszystko jest pod kontrolą. Nie ma już ciszy. Są komunikaty. Są formuły w rodzaju „przepraszamy za utrudnienia” oraz „pracujemy nad rozwiązaniem problemu”. A z drugiej strony buńczuczne zapewnienia, że system działa. Zobaczymy, co będą gadać za tydzień.

---

Awaria uczciwa i awaria państwowa

KSeF – nie tyle „działa, ale nie da się z niego skorzystać”, ile działa wybiórczo, niestabilnie i losowo. To w przypadku systemu rozliczeń gospodarczych jest w istocie gorsze niż całkowita awaria.

Całkowita awaria byłaby przynajmniej uczciwa. Tu natomiast jedni użytkownicy próbują się logować po kilkanaście razy, inni czekają, aż „coś się odblokuje”, a jeszcze inni wstrzymują wystawianie faktur, bo nie wiedzą, czy dokument wysłany dziś nie okaże się jutro technicznym bytem nieistniejącym.

Katastrofa nadeszła z najmniej oczekiwanej strony

Malkontenci przewidywali katastrofę, choć – trzeba im to oddać – nie byli w stanie precyzyjnie wskazać miejsca pierwszego pęknięcia. Wskazywano na ryzyka systemowe: fałszerstwa, podszywanie się pod inne podmioty, nadmierną inwigilację obrotu gospodarczego, rozszczelnienie ochrony danych osobowych. Na razie te scenariusze pozostają w sferze potencjalnej. System nie zdążył jeszcze ujawnić wszystkich swoich wad.

Ujawnił natomiast wadę najbardziej prozaiczną i najbardziej kompromitującą: zależność od infrastruktury, która nie była przygotowana na masowe użycie. Elektroniczny system faktur okazał się bowiem zakładnikiem profilu zaufanego oraz kwalifikowanych podpisów elektronicznych – narzędzi, które w normalnych warunkach działają poprawnie, ale nie zostały zaprojektowane na sytuację, w której miliony użytkowników dziennie próbują jednocześnie potwierdzać, podpisywać i wysyłać dokumenty.

Profil zaufany ofiarą własnej popularności

W efekcie państwo wdrożyło system, który teoretycznie istnieje, praktycznie się zapycha. Minister finansów Andrzej Domański nazwie to zapewne „przejściowymi trudnościami”. Przedsiębiorcy nazwą to po prostu kolejnym dniem straconym na walkę z państwowym interfejsem.

„Profil zaufany” nie wysypał się z powodu błędu, tylko z powodu masowego, jednoczesnego użycia, na które nigdy nie był projektowany. Każde logowanie i każdy podpis uruchamia serię sprawdzeń po stronie państwowych serwerów, które przy milionach żądań zaczynają się zwyczajnie korkować. Ponieważ ten system jest wspólną bramką dla wielu usług, jego przeciążenie blokuje wszystko, co próbuje się przez niego zalogować.

Głupota, niewiedza i deadline

Oczywiście, że dało się to przewidzieć. Wystarczyłoby elementarne doświadczenie z dużymi systemami informatycznymi. Pytanie nie brzmi więc „czy”, lecz dlaczego nikt tego nie przewidział. Odpowiedź jest banalna: z mieszaniny głupoty, niewiedzy i braku wyobraźni, przyprawionej klasycznym syndromem projektów IT realizowanych „na czas”.

W takich przedsięwzięciach nie projektuje się systemu pod rzeczywiste użycie, tylko pod slajd w prezentacji i datę w harmonogramie. Gdy zbliża się deadline, wszystko, co niewygodne – testy obciążeniowe, scenariusze awaryjne, pytania „co jeśli?” – ląduje w kategorii „zrobimy później”.

Państwo testuje przedsiębiorców na mrozie

Dodatkowy ból polega na tym, że krwioobieg wymiany informacji gospodarczej – przesyłanie faktur w czasie rzeczywistym – postanowiono wdrożyć 1 lutego. W normalnych latach, gdy zima jest umowna, a temperatura nie spada poniżej minus kilku stopni, problem byłby zapewne mniej dotkliwy. W tym roku jednak walnęło minus dwadzieścia i rzeczywistość zrobiła swoje.

Mamy więc jednocześnie zamarzające tiry z towarem, pociągi, w których pęka to i owo, opóźnione dostawy, porty działające na granicy wydolności oraz kurierów, którzy odkryli, że w chłodnicach mają wodę zamiast płynu niezamarzającego. Innymi słowy: klasyczny zimowy stres – test gospodarki.

I dokładnie w tym momencie państwo uznało, że to idealna chwila, by dorzucić przedsiębiorcom kolejną warstwę problemów. Zamiast koncentrować się na realnych kłopotach – logistyce, dostawach, utrzymaniu ciągłości działalności – prowadzący firmy siedzą przy komputerach i walczą z KSeF-em.

Uszczelnianie systemu kosztem gospodarki

Ale mówiąc uczciwie: to wszystko nie jest jeszcze największym problemem. Problem jest głębszy i ma charakter fundamentalny – dotyczy sposobu myślenia o gospodarce oraz rozumienia ekonomii przez obecną ekipę rządzącą.

Ekipa Donalda Tuska jest pod tym względem tylko nieco lepsza od pomysłów na Polskę Jarosława Kaczyńskiego. Tamto oznaczałoby gwałtowną katastrofę, tutaj mamy raczej wydłużoną agonię.

Fakty są banalne: do tej pory obieg gospodarczy funkcjonował w miarę sprawnie. Ludzie prowadzili działalność, wystawiali faktury, rozliczali się. Gospodarka – mimo wszystkich patologii – działała. Skoro więc system działał, to po co było wprowadzać rozwiązanie tak wyrafinowane i centralistyczne, że podstawowy dokument obrotu gospodarczego musi najpierw trafić na serwer ministerstwa, a dopiero potem – ewentualnie – do swojego faktycznego adresata?

Odpowiedź jest znana i od lat ta sama: uszczelnienie systemu, bo przedsiębiorcy, Polacy, rodacy – jak się zdaje – mają w genach skłonność do kradzieży. W ślad za tym pojawiły się wielkie liczby, wykresy, prezentacje i zapewnienia o miliardach z VAT-u, wzroście CIT-u i cudownym domknięciu systemu podatkowego. Rachunkowo i księgowo, owszem – te wyliczenia mogą się nawet zgadzać. Tylko że nikt nie zadał pytania o koszt gospodarczy operacji.

Gospodarka to nie Excel, Panie Ministrze!

Gospodarka to nie jest arkusz kalkulacyjny. To jest energia ludzi, ich czas, uwaga i zdolność reagowania na realne problemy. A tej energii nie da się bezkarnie przekierować z produkcji, usług i logistyki w produkcję plików, logowanie się do systemów i walkę z interfejsem.

Nikt nie policzył, o ile spadnie wydajność gospodarki, gdy przedsiębiorcy zamiast rozwiązywać codzienne problemy będą dostawać piany przy wpisywaniu PIN-ów, haseł i kodów po raz osiemnasty z rzędu.

Państwo liczy faktury, gospodarka liczy czas

To jest po prostu zła strategia. Nie z powodów ideologicznych, tylko czysto rachunkowych. Dochody podatkowe państwa mają bowiem dwa źródła, a rząd zachowuje się tak, jakby istniało tylko jedno.

Źródło pierwsze: wartość dodana

Pierwsze źródło to wartość dodana wytwarzana przez produkty i usługi. To ten element, który wszyscy w miarę rozumieją i który nosi wdzięczną nazwę VAT. Im więcej się produkuje i sprzedaje, tym więcej podatku trafia do kasy. To proste.

Źródło drugie: tempo powstawania VAT

Drugie źródło jest mniej medialne, ale równie ważne: tempo, z jakim ten VAT powstaje. Mówiąc obrazowo – prędkość obiegu pieniądza w gospodarce. Złotówka, która w tym samym czasie przejdzie przez cztery portfele, wygeneruje dla państwa dwa razy więcej podatku niż złotówka, która utknie w dwóch.

I tu zaczyna się komedia. Państwo, w imię „uszczelniania systemu”, celowo spowalnia obieg gospodarczy, blokując podstawowe czynności technicznymi barierami. Pieniądz krąży wolniej, transakcje się opóźniają, firmy wstrzymują decyzje. Ekonomia dostaje zadyszki. Państwo liczy faktury. Gospodarka liczy straty.