25 lat minęło jak nic. I właśnie to jest problem.

Mało kto zauważył, że od roku 2000 – tego magicznego, po którym spodziewaliśmy się lotów na Marsa, pokonania raka i taniego kredytu – minęło już pełne 25 lat. Czyli ćwierć wieku. To jest moment na bilans, rachunek sumienia i kilka drastycznych porównań. Bo oto ludzie, którzy zostali prokreowani w tego pamiętnego Sylwestra 1999/2000 – gdy niebo miało zgasnąć, komputery wybuchnąć (pluskwa milenijna), a świat się skończyć – mają dziś 25 lat. Są relatywnie dorośli, przynajmniej metrykalnie. Niektórzy z nich mają dzieci, inni TikToka z 2 milionami wyświetleń, co w dzisiejszym świecie uchodzi za większe osiągnięcie niż doktorat.

---

Co było w 2000 roku?

Raczkuje kolejne pokolenie XXI wieku, czyli coś zupełnie innego. Im trzeba będzie tłumaczyć do czego służyła budka telefoniczna, że z Internetem gadało się przez modem „grrrrzziiiiBIPBIPbrzzz… klik”. Że telewizory miały gałki i bywały czarno białe, i że telefon komórkowy był czymś, co się nosiło na pasku jak broń boczną, najlepiej marki Ericsson. Służył głównie do budowania statusu społecznego.

Będą musieli brać na wiarę, że dzisiejsze Biedronki te luksusowe salony, jak z czasów Pewexu – (te szczyle nie mają pojęcia, co to był Pewex), przypominały obskurne hale po zamkniętym PGR-ze, w których na podłodze leżały paletki z cukrem. W tamtych czasach powiedzieć komuś, że jego matka robi zakupy w Lidlu, było obelgą, jakbyś mu zarzucił, że trzyma margarynę w barku albo ogląda reklamy telezakupów dla przyjemności. Lidl był niemiecki, a więc podejrzany, obcy i „dla tych, co oszczędzają na jakości”. Onisiejsze sklepy wstydu, dziś zostały świątyniami klasy średniej.

Kiedy EB smakowało wolnością

Na półkach królowały wtedy: piwo EB – napój wyzwolonej młodzieży, papierosy „Klubowe”, „Popularne” i „Mocne”. Proszek do prania Pollena 2000 – tak agresywny, że prał nawet winy ojców (ociec prać?). Pachniał amoniakiem, działał jak wybielacz i niszczył wszystko prócz bakterii. Klisze fotograficzne Agfa, Kodak, Fujicolor – nośniki wspomnień i rozczarowań. Kupowało się 36 klatek, z czego 12 wychodziło nieostrych, 8 prześwietlonych, a 16 z palcem na obiektywie.

Polska kartą niepłatniczą

W tamtych złotych latach transformacji, samochód marki Daewoo Polonez wciąż uchodził za całkiem przyzwoite auto. Karta płatnicza była czymś w rodzaju artefaktu z Zachodu. Miało ją może 2 proc. populacji. A wypłata? Oczywiście, że w gotówce.

Gulczas, Big Brother i notes Jarosława

Papież był nadal Polakiem. Prezydentem był Aleksander Kwaśniewski, który właśnie z dużą przewagą wygrał drugą kadencję. W telewizji rządził „Big Brother”, czyli program, który nauczył Polaków, że można patrzeć, jak inni siedzą, leżą i kłócą się o papier toaletowy – i czerpać z tego autentyczną przyjemność. Bohaterami masowej wyobraźni zostali Janusz (rocznik 1953, wygrał „Big Brothera”, nagroda: 500 tys. zł, został posłem na Sejm, zginął w 2019 roku w wypadku samochodowym), Gulczas i Klaudiusz.

Lech Kaczyński (żył) a pełnił funkcję ministra sprawiedliwości w rządzie Jerzego Buzka. Jarosław Kaczyński, jeszcze bez teki, za to z notesem i pomysłem, właśnie kombinował nad czymś, co miało się nazywać Prawo i Sprawiedliwość.

Donald Tusk nie był jeszcze „niemieckim agentem”, ani „królem Europy”, ani nawet „zdrajcą wartości chrześcijańskich”. Był po prostu politykiem w garniturze z Vistuli, który próbował z uśmiechem wytłumaczyć społeczeństwu, że liberalizm nie jest złem wcielonym, tylko trochę jak jazz – nie każdy go rozumie. O przystąpieniu do Unii mówiono jeszcze półgębkiem. Myślenie „ja Europejczyk” wymagało niemałej cywilnej odwagi. Natomiast zdradziliśmy już Układ Warszawski, wraz z Węgrami i Czechami przystępując do NATO. Wszystko to wydarzyło się naprawdę. Serio! Nie żartuję.

Nowy Polak: obywatel z kredytem

Od tamtego czasu zmarło w Polsce 10 milionów ludzi, a urodziło się mniej więcej 7,5 miliona nowych obywateli. To oznacza, że biologicznie jesteśmy już nieco innym społeczeństwem. Inne są twarze w autobusach, inne głosy w kolejkach, inne dzieci w szkołach. A wraz z nimi przyszła inna mentalność. Standardem stała się przynajmniej dwujęzyczność. Licencjat to absolutne minimum. Wakacje koniecznie za granicą (bo taniej, bo loty, bo all inclusive), a kredyt hipoteczny urósł do rangi obywatelskiego rytuału przejścia.

Dorosłość nie zaczyna się już od pracy ani nawet od dziecka, tylko od podpisu w banku. To może i rozwiązało problem głodu mieszkań, ale w zamian uwiązało większość dorosłych na trzydzieści lat do instytucji, które zaczynają rozmowę słowami „dzień dobry, w czym możemy pomóc?”, a kończą: „niestety, rata nie wpłynęła”.

Stres związany z mieszkaniem u rodziców – czyli wieczne "kiedy się ustatkujesz" i "po co ci te rośliny na parapecie" – został elegancko zastąpiony stresem z wizyty komornika. Ten przynajmniej nie komentuje wystroju. Kiedyś martwiłeś się, że mama podsłuchuje przez drzwi. Dziś martwisz się, że bank nasłuchuje twojego konta. Wolność mieszkaniowa została wywalczona – na raty.

Globalizacja bez braterstwa

Spełniła się też przepowiednia globalizacji. Wszystko mamy z Chin, smartfony z USA, influencerkę z Islandii, kredyt z Niemiec, ubrańkę z Bangladeszu, a pizzę z aplikacji. Świat się skurczył do rozmiarów ekranu. Dostęp do wszystkiego stał się łatwiejszy niż dostęp do własnych myśli. Niestety globalizacja nie przyniosła zbratania ludzi, tylko jednakowe opakowania. W gruncie rzeczy nadal jesteśmy społeczeństwem zamkniętym, mimo że „przyjaciel” z Niemiec, Tajwanu czy Chile jest oddalony o jedno kliknięcie na Facebooku. Znamy kuchnie świata, ale coraz gorzej znamy sąsiada z klatki.

Nowe wojny, stare konflikty

Nikt się też nie spodziewał, że po wejściu do Europy zaczniemy się znowu dzielić jak za sarmatyzmu – tylko zamiast koni są memy, zamiast szabel wpisy na X (dawniej Twitterze), a zamiast sejmików ziemskich – komentarze pod artykułem, którego nikt nie przeczytał. Internet, który miał nas połączyć, połączył nas głównie w oburzeniu.

W XXI wieku Polacy z jednej strony przeszli w tryb „ja – użytkownik, ja – klient, ja – marka osobista”, ale z drugiej strony wrócili do myślenia plemiennego z intensywnością godną wiejskiego wiecu w 1648 roku. Każdy ma dziś własne konto, własną narrację, własną prawdę i własnego wroga, ale też chętnie przynależy do jakiegoś „plemienia”: narodowców, liberalnych euroentuzjastów, wyznawców Ordo Iuris, obrońców TVN-u albo obserwatorów kanału „MaturaToBzdura”.

Paradoks polega jednak na tym, że rosną ruchy narodowe, hasła o „zdrajcach” i „obcych” wracają do debaty publicznej ale jednocześnie… Chińczyk, Hindus, Arab czy Ukrainiec może spokojnie spacerować po mieście, zamówić burgera i pójść do Rossmanna bez obawy, że dostanie w mordę. Mamy w Polsce rasizm deklaratywny, ale tolerancję praktyczną. W sieci krzyczymy o „czystości krwi”, a potem kupujemy od Wietnamczyka sajgonkę a od Turka kebab i mówimy „do widzenia”.

Ekologia w ratach, medycyna z GPS

Miała być tania energia, zielona przyszłość i innowacyjność. Jest drogie ogrzewanie, niepewność, i kolejne panele fotowoltaiczne montowane na kredyt, który kosztuje więcej niż wydobycie węgla. Ekologia przyszła do nas nie jako wizja postępu, tylko jako rata miesięczna.

Medycyna XXI wieku miała pokonać raka, zawały i wylewy. Tymczasem nowotwory mają się świetnie, zawały nie wychodzą z mody, a udary trzymają się tak mocno, jakby były częścią pakietu startowego dla każdego po pięćdziesiątce.

No i przyszedł COVID – choroba, która dowiodła, że mimo satelitów, skanów 3D i robotycznych operacji, nadal jesteśmy bezradni jak pacjent bez karty chipowej w kolejce do specjalisty. COVID pokazał też, że nowoczesne choroby mają GPS i kartę pokładową – bo rozprzestrzeniają się między kontynentami z prędkością samolotów. Zaczynają się znikąd: z bazaru albo nietoperza a kończą wizją apokalipsy.

Z czym więc sobie poradziliśmy? No, chociażby z młodzieńczym trądzikiem – dziś można go wyretuszować w czasie rzeczywistym – i z AIDS-em, który kiedyś był wyrokiem, a dziś jest niewygodną rubryką w ulotce leków refundowanych. Ale jeśli chodzi o implanty zębowe, to nadal pozostają kaprysem najbogatszych i najnaiwniejszych, którzy wierzą, że coś w ich życiu utrzyma się dłużej niż przez dekadę. Żyjemy coraz dłużej – zwłaszcza kobiety, które i tak zawsze miały więcej cierpliwości do życia, lekarzy, recept i mężczyzn, którzy "nie pójdą, bo samo przejdzie".

Atomowa ruletka

Wojna w Europie, która miała być tematem książek historycznych, okazała się jak najbardziej realna, z czołgami, dronami, rakietami i nagłówkami jak z kronik filmowych. Zagrożenie katastrofą nuklearną, które jeszcze w 2018 roku wydawało się nierealne – jak ogólnoświatowa pandemia – dziś znowu czai się w eleganckim garniturze medialnym.

Nie mówi się o tym oficjalnie na Kremlu – żaden rzecznik nie wali pięścią w stół i nie zapowiada zagłady świata. Zamiast tego dostajemy przemyślane przecieki, okrągłe sformułowania, podszepty rosyjskich publicystów, że „wszystkie opcje są na stole”. Zachód w większości ignoruje te sygnały – przemilcza je, wyśmiewa albo zbywa jako propagandowe straszenie, które „przecież słyszeliśmy już sto razy”. W efekcie żyjemy w świecie, w którym zagrożenie jądrowe nie znikło, tylko cicho wibruje jak telefon w trybie samolotowym.

Ćwierćwiecze wygody, ćwierćwiecze rozczarowań

Czy świat stał się lepszy przez te 25 lat? Żyje się w Polsce łatwiej niż w czasach argentyńskiej sprzedaży samochodów, kiedy kupowało się na zeszyt, tankowało za piątkę i pytało sąsiada, czy nie zna kogoś, kto zna kogoś w urzędzie. Mamy sklepy pełne rzeczy, których nie potrzebujemy, mieszkania, których nie stać nas urządzić, i auta hybrydowe, które parkujemy na zakazie, bo przecież zaraz wracamy.

Żyje się wygodniej, ale też trudniej zaimponować komuś luksusem, bo wszyscy mają to samo – z tej samej aplikacji Allegro w tych samych ratach. Dostaliśmy wolność, która męczy. Dostęp do wiedzy, której nie mamy siły przeczytać. I technologię, która wiedziała o nas wszystko zanim zdążyliśmy się zalogować.