Gorejące serce i lodowata historia

Gorejące serce i lodowata historia

Zaczęło się niewinnie. Do redakcji przyszedł mail o treści następującej:

„Imię i nazwisko: Jan

Kochani, mam do Was prośbę: pójdźcie na film pt. „Najświętsze Serce” i napiszcie rzetelną recenzję. Sam bym poszedł, ale ksiądz proboszcz powiedział, że nawet najbardziej zatwardziali bezbożnicy w ateistycznej Francji – taki przykład podał – wychodzą z tego filmu nawróceni, więc wolę nie ryzykować. Wam to pewnie nie grozi.

Pozdrawiam i czekam.”

Bozia w multipleksie

Przyznam szczerze: nie spieszyło nam się na taki seans. Ostatni film religijny, który zapadł nam w pamięć, to „Pasja” Mela Gibsona z 2004 roku – jeden z największych fenomenów frekwencyjnych kina religijnego. Było to, proszę Państwa, omal ćwierć wieku temu.

Jednak z zawodowej ciekawości sprawdziliśmy, co o nowym filmie „Najświętsze Serce” z 2025 roku mówią jego entuzjaści. Episkopat informuje, że produkcja „przyciąga tłumy do kin”. Portal Misyjne.pl podaje, że od premiery 20 lutego 2026 roku film obejrzało już niemal 110 tysięcy widzów w ponad 180 kinach w całej Polsce, a zainteresowanie – jak zapewniają dystrybutorzy – stale rośnie. Sami twórcy, małżeństwo Gunnellowie, w rozmowie z katolickim portalem „Tribune Chrétienne” przyznają, że nie spodziewali się tak entuzjastycznego przyjęcia filmu nad Wisłą.

No cóż. Przy takim ciężarze argumentów – i przy częstotliwości jednego religijnego seansu na ćwierć wieku – można się w końcu złamać.

Groch z kapustą

Na seans w warszawskim kinie Reduta, zaplanowany na środę o godzinie 15.10, weszliśmy już po zgaszeniu świateł. Nie jest to pora szczególnie sprzyjająca kinowej frekwencji, więc znalezienie wolnych miejsc nie sprawiło najmniejszego kłopotu. Nic w tym zresztą nadzwyczajnego. Co innego było jednak dziwne – choć przekonać mogliśmy się o tym dopiero później, kiedy po seansie zapalono światła. Ale o tym na końcu.

Najogólniej, film „Najświętsze Serce” cierpi na typową przypadłość produkcji apologetycznych: nie może się zdecydować, czym właściwie chce być. Nie jest ani dokumentem, ani fabułą, ani wykładem historycznym. Jest raczej czymś w rodzaju hybrydy trzech form: fabularyzowanych scen z dziejów Kościoła, komentarzy teologów i zwykłych ludzi oraz wizji mistycznych, które pojawiają się niczym objawienia.

W rezultacie widz przez większą część seansu nie bardzo wie, co właściwie ogląda.

Konkurencja dla Jasnej Góry

Spróbuję więc zrobić to, co autorom filmu nie do końca się udało: powiedzieć, o czym właściwie jest ta opowieść o wyraźnie kardiologicznym charakterze. Kardiologicznym, bo słowo „serce” pada w filmie z częstotliwością, która mogłaby zawstydzić nawet podręcznik anatomii.

Kult Najświętszego Serca Jezusowego nie jest w Polsce szczególnie rozpoznawalny. Owszem, gdzieś w pamięci jest „Litania do Najświętszego Serca Jezusowego”, odmawiana w czerwcu w kościołach – zwykle w godzinach popołudniowych i najczęściej przez panie o bogatym doświadczeniu życiowym. Mamy jednak innego faworyta. U nas od wieków króluje kult maryjny. Jeśli coś w polskim katolicyzmie jest naprawdę wszechobecne, to nie serce Jezusa, lecz Maryja – od Jasnej Góry po przydrożne kapliczki.

Najświętsza Kora Mózgowa

Pierwsze pytanie, które narzuca się człowiekowi o nieco bardziej technicznym nastawieniu do rzeczywistości, brzmi: dlaczego właściwie najświętsze jest akurat serce Jezusa, a nie na przykład jego ręka albo oko? Chrystus posiadał również wątrobę, nerki i szereg innych narządów, które z punktu widzenia anatomii wcale nie są mniej godne uwagi. Można by więc wyobrazić sobie równie dobrze kult Najświętszej Wątroby albo Przenajświętszej Śledziony, choć trzeba przyznać, że brzmiałoby to już nieco mniej podniośle.

Dlaczego więc padło akurat na serce, które z medycznego punktu widzenia nie jest organem szczególnie odpowiedzialnym za życie wewnętrzne człowieka? Serce pompuje krew – bardzo dzielnie – ale za myślenie, emocje, pamięć i całą tę skomplikowaną operację zwaną ludzką psychiką odpowiada przede wszystkim mózg. Gdyby zatem kierować się współczesną wiedzą, znacznie bardziej logiczny wydawałby się kult Najświętszego Mózgu. Jednak trudno wyobrazić sobie nabożeństwo do Najświętszej Kory Mózgowej. Nawet najgorliwsi wierni mogliby mieć kłopot z odpowiednią ikonografią.

Egipskie ciemności w chrześcijańskiej kardiologii

Wyobrażenie serca jako najważniejszego organu człowieka ma bardzo stare korzenie i wyrasta z błędnych obserwacji anatomów jeszcze z czasów egipskich. Egipcjanie uważali serce za centrum życia, myślenia i moralności. Nie było w tym nic dziwnego: serce się porusza, bije i reaguje, natomiast mózg – przynajmniej na pierwszy rzut oka – wygląda jak nieruchoma, nieco galaretowata masa. Z tego powodu sądzono nawet, że mózg służy jedynie do chłodzenia organizmu, a poza tym nie odgrywa większej roli.

Serce natomiast zdawało się potwierdzać swoją wagę przy każdej silniejszej emocji. Gdy człowiek się boi – serce przyspiesza. Przy stresie odczuwamy ucisk w klatce piersiowej. Przy wzruszeniu pojawia się charakterystyczne „ściśnięcie serca”. Nic więc dziwnego, że starożytni uznali właśnie ten organ za centrum życia psychicznego. Taki pogląd podzielał między innymi Arystoteles, który twierdził, że to serce jest siedzibą duszy i uczuć, a mózg pełni jedynie funkcję pomocniczą.

Zwycięstwo metafory nad mózgiem

Starożytna, błędna intuicja przeniknęła również do języka religijnego. W Biblii słowo „serce” pojawia się setki razy i oznacza nie tyle organ biologiczny, ile wnętrze człowieka – jego myśli, wolę i sumienie. W Ewangelii czytamy na przykład: „Z serca bowiem pochodzą złe myśli, zabójstwa, cudzołóstwa, rozpusty, kradzieże, fałszywe świadectwa, bluźnierstwa”. Podobny sens pojawia się w Starym Testamencie: „Człowiek patrzy na to, co widoczne dla oczu, Pan natomiast patrzy na serce”.

Zauważmy jednak, że nawet przy braku znajomości anatomii – a jedynie przy odrobinie zwykłej samoobserwacji – twierdzenia o dominującej roli serca budzą pewne wątpliwości. Gdyby zapytać człowieka: „gdzie właściwie jesteś we własnym ciele?”, zdecydowana większość wskazałaby miejsce gdzieś za oczami, na wysokości czoła. Tam, gdzie – jak się powszechnie odczuwa – mieści się nasza świadomość. Nie trzeba do tego specjalnych studiów nad układem nerwowym. Wystarczy chwila autorefleksji, by dojść do wniosku dość oczywistego: sprawy zasadnicze – myślenie, decyzje, wspomnienia, wątpliwości – dzieją się jednak w głowie, a nie w klatce piersiowej. Serce może przyspieszyć ze wzruszenia lub ze strachu, ale trudno oprzeć się wrażeniu, że to raczej reaguje na nasze przeżycia, niż samo je wytwarza.

Kult pompy w kulturze białego człowieka

Jednak prawda nie wygrała. Przeważył nonsens. Serce weszło do kultury białego człowieka. W europejskiej wyobraźni od wieków uchodziło za siedzibę uczuć. Mówimy przecież: „z całego serca”, „złamać komuś serce”, „mieć serce do ludzi”. Kościół po prostu sięgnął po symbol już dobrze zakorzeniony w języku i kulturze. Zamiast więc tworzyć nową metaforę, wykorzystano tę, która była dla wszystkich zrozumiała. W rezultacie powstał kult serca Jezusa – symbolu boskiej miłości – choć z punktu widzenia anatomii sprawa wyglądałaby zapewne zupełnie inaczej.

Małgorzata i Faustyna

Trzeba jednak powiedzieć jasno: wybuch tej całej pobożności „sercowej” jest wynalazkiem francuskim. A Francuzi mają czasem skłonność do osobliwych pomysłów. Wystarczy wspomnieć choćby tak zwaną miłość francuską. Ten motyw akurat w filmie się nie pojawia – zapewne z przyczyn oczywistych – ale klimat intelektualnej odwagi, z jaką Francuzi podchodzą do różnych spraw, pozostaje w pamięci.

Kluczowy moment tej historii wiąże się z wydarzeniami w klasztorze w Paray-le-Monial w latach 1673–1675, gdzie – według relacji Kościoła – zakonnica Małgorzata Maria Alacoque miała doświadczenia mistyczne. W wizjach miał jej się ukazywać sam Jezus Chrystus, odsłaniając swoje serce oplecione cierniami i przekazując różne zalecenia dotyczące nowego nabożeństwa.

W tym miejscu trudno nie pomyśleć o naszej rodzimej specjalistce od podobnych kontaktów – Faustynie Kowalskiej, której mauzoleum wznosi się dziś w krakowskich Łagiewnikach. Ona również widywała Chrystusa, również prowadziła z nim rozmowy, a potem – na polecenie spowiednika – zaczęła skrupulatnie zapisywać swoje wizje w zeszycie, który po latach został wydany drukiem jako Dzienniczek i stał się fundamentem kultu Bożego Miłosierdzia.

Instrukcja obsługi czwartku

Schemat jest niemal lustrzany. Najpierw pojawia się wizja. Następnie spowiednik wykształcony teologicznie poleca wszystko zapisywać. Powstają notatki o bardzo prostym charakterze: emocjonalne, osobiste, pisane językiem raczej skromnym niż wzniosłym. Po latach teksty te zostają opracowane i opublikowane przez środowisko kościelne, a wokół nich zaczyna się budować nowy nurt pobożności.

Co do samej treści tych wizji, trzeba jednak zauważyć rzecz, którą podkreślają również religioznawcy. Mistycy nie widzą rzeczy naprawdę nowych. Ich wizje składają się z symboli i obrazów, które już wcześniej funkcjonują w religijnej wyobraźni epoki. Nie ma tam rewolucyjnych odkryć ani teologicznych przełomów – nie jest to iluminacja w sensie intelektualnym.

W rozmowach, które według relacji prowadziła Alacoque, Chrystus nie wygłasza traktatów ani nie objawia nieznanych prawd o świecie. Mówi rzeczy raczej proste: że ludzie są niewdzięczni wobec jego miłości, że trzeba się modlić, że szczególnie odpowiedni do tego jest czwartek wieczorem. W wizji serce Jezusa jest płonące i oplecione cierniami – obrazy dobrze już zakorzenione w ówczesnej religijnej symbolice.